عمارت آقامحمدخان وفتحعلی شاه قاجار

استان  قومس و علی الخصوص  شهر دامغان مورد توجه اولين پادشاه قاجار بود و به همين جهت آغا محمد خان و فتحعلی شاه در چشمه علی دامغان ساختمانهای زيبايي را بنا کردند. اين دو ساختمان تقريبا مقابل هم واقع شده اند. در قسمت شمال و در داخل درياچه, به فاصله  حدود پانصد متر از تپه های آبده, ساختمانی است دو طبقه دارای ايوان محصور در آب که فتحعلی شاه قاجار آن را ساخته بود. برای ورود به اين بنا بايد در ضلع های شرقی و غربی از روی تخته ای که قريب دومتر روی آب قرار داده اند, گذشت. در طبقه تحتانی و فوقانی که ايوان دارد از دو طرف باز مي شود و هر کس در آن بنشيند از دو سو درياچه را زير نظر دارد. علاوه بر بنای فوق به فاصله ده متری از ضلع جنوبی درياچه ساختمانی متعلق به دوره آغامحمدخان قاجار واقع است. ساختمان دارای يک طبقه و يک شاه نشين فوقانی است و اين بنا هم از نظر معماری و هم از نظر مکان به زيبايي بنای فتحعلی شاه نيست. اما دارای قدمت می باشد.

عمارت دخترناصرالدين شاه

در قسمت امير آباد دامغان و در مقابل قلعه, عمارتی وجود دارد که نمای ظاهری آن با نقش و نگار های آجری تزئين شده است. اهالی منطقه, اين بنا را به دختر ناصرالدين شاه قاجار نسبت می دهند که زمانی به آنجا تبعيد شده بود. نمای اصلی بنا دارای ايوان ورودی و دو ايوان طرفين و ايوان نشيمن در بالای سردر با سقفی چوب نما شده است .

برج پير علمدار

برج پير علمدار در شرق شهر دامغان در محله خوريا نزديک مسجد جامع و مدرسه حاج فتحعلی بيگ واقع گرديده است. اين مقبره به سال 417 هجری قمری ساخته شده است. ارتفاع اين بنا 13 متر, قطر داخلی آن چهار و نيم متر و شهرت آن به دليل کتيبه ای زيبا با خط کوفی مشبک است. اين ساختمان به سبک بنای چهل دختران است. اما نه به ظرافت و زيبايي آن. ساختمان مذکور مقبره محمد بن ابراهيم, پدر ابو حرب بختيار, ممدوح منوچهری دامغانی است. گنبد مذکور سابقا ايوانی داشت که امروزه ديگر اثری از آن وجود ندارد. و در دور ايوان کتيبه ای وجود داشت که در حال حاضر مقدار کمی از آن يادگار مانده است.

گنبد زنگوله

در قرن هفتم هجری در جنوب غربی شهر دامغان بنايي از خشت خام ساخته شده است که در حال حاضر از آن گنبد اثری باقی نمانده است. اين بنا دارای ارتفاعی در حدود شش متر و البته از تاق نماهای مقرنس بهره مند است.

مدرسه موسويه

مدرسه موسويه را حاج موسی آقا قاجار در سال 1270 هجری قمری بنا کرد. اين مدرسه در محله بالای کوی دباغان دامغان قرار دارد. درجنوب مدرسه مسجدی ساخته شده است که ساختمان آن از آجر و به شکل کثيرالاضلاع است. اين مسجد دارای ده اتاق است و از سطح زمين نزديک يک مترو نيم بلندتراست. تالار فوقانی که روبروی در مدرسه واقع شده است پنج در دارد که درها به طرف حياط مدرسه باز می شوند. و پشت انها حياط خلوت قرار دارد. در بعضی مواقع در اين حياط خلوت مجلس درس تشکيل می شود .

مقبره شاهرخ ميرزا

اين مقبره در ضلع شمال شرقی صحن امام زاده جعفر در شهر دامغان بنا گرديده و به شکل مربع می باشد که طول ضلع خارجی آن پنج متر و طول ضلع داخلی آن چهار متر است . اين بنا دارای گنبدی مدور و کوچک است . ارتفاع ساختمان آن در حدود يازده متر است و به نام مقبره شاهرخ ميرزا معروف شده است .

گنبد چهل دختر

گنبد چهل دختر در مرکز شهر دامغان و در ضلع آستان مبارک حضرت امام زاده جعفر قرار دارد. اين برج از بناهای دوره سلجوقی است. بنای مذکور در سال 446 هجری به دستور ابو شجاع, موسوم به اسفارنکی بن اصفهانی از آجر ساخته شده است. محيط خارجی اين برج 2380 متر, قطر داخلی آن 5.5 متر و ارتفاع آن 15 متر می باشد. در بالای آن نزديک به گنبد, کتيبه ای به خط کوفی با تزئينات زيبای آجری و قطار بندی های جالب مشاهده می شود.

برج ظغرل

برج طغرل در سال  490 هجری قمری در جنوب روستای مهماندوست واقع در 20 کيلومتری شمال شرقی دامغان و در نزديکی آبادی امام آباد بنا گرديده است. شعاع داخلی اين برج 92/7 متر و ارتفاع آن 12 متر است. ارتفاع اصلی برج در گذشته بيشتر بوده است. و بعدها به علت فرو ريختن گنبد مخروطی شکل و زيبای اين بنا از ارتفاع آن کاسته شد. اين برج آجری که مشهور به برج معصوم زاده است دارای تاق نماهای بلند و مقرنس کاری های زيبای آجری است. دو کتيبه در بالای برج به خط های کوفی و بنايي وجود دارد . تاريخ بنا با زمان سلطان سنجر سلجوقی مطابقت دارد و مردم محل آن را امام زاده قاسم می گويند .

جاذبه هاي طبيعي

رودخانه چشمه علی دامغان

رودخانه چشمه علی دامغان از دره های جنوبی شاه کوه گرگان واقع در استان گلستان سرچشمه می گيرد و به دشت کوير منتهی می گردد .

چشمه علی وعمارت آن

چشمه علی در 35 کيلومتری شمال دامغان قرار دارد و از قديم الايام يکی از نقاط پر جاذبه بوده است . اين محل با صفا در قديم گردشگاه فرمانروايان و سلاطين بود, بطوريکه پادشاهان اوليه ايل قاجار علاوه بر توجه به شهر دامغان, چشمه علی را نيز مورد توجه قرار دادند. به همين جهت آغا محمد خان قاجار و فتحعلی شاه قاجار در محل چشمه, ساختمانهايي زيبا بنا نهادند. بنای چشمه علی شامل دو قسمت است يکی عمارت قراولخانه که بنايي خشتی است و معماری صفوی دارد و در زمان آغامحمدخان قاجار مورد استفاده قرار می گرفت و ديگری بنايي دو طبقه و آجری است که شالوده سنگی دارد و در داخل يک درياچه طبيعی قرار گرفته است . اين بنا مربوط به دوره فتحعلی شاه است. اين پادشاه که در دامغان متولد شده بود. هر ساله ايامی را به عنوان تعطيلات در کنار اين چشمه می گذراند .

قلعه گردکوه(دژگنبدان)

قلعه گردکوه در غرب دامغان و در نزديکی روستاي قدرت آباد واقع شده است. فاصله اين قلعه تا روستا 8 کيلومتر و تا دامغان حدود 15 کيلومتر می باشد ديواره های اين قلعه از جنس سنگ و گچ می باشد که آنرا احاطه کرده اند. اين قلعه دارای سه آب انبار مسقف می باشد که در قسمت جنوبی دژ واقع شده و هر سه به هم راه دارند آب آنها از چشمه پيخار به وسيله جويي که قبلاً وجود داشته تامين می شده است. گردکوه به شکل گنبد می باشد و احتمالاً به همين خاطر آن را بدين نام ناميده اند. اين قلعه در شاهنامه فردوسی با نام دژ گنبدان آمده است و شاعر در چندين مورد بدان اشاره کرده است، از آن جمله آمده است که اسفنديار فرزند گشتاسپ مدتی به فرمان پدرش در اين قلعه زندانی بوده است:

بر دندش از پيش فرخ پدر                                    سوی گنبدان دژ پر از خاک و سر

شهرت گردکوه بيشتر به دوران اسماعيليه بر می گردد. به زمانی که حسن صباح و فدائيان بی باکش با کاردهای زهر آلودشان وحشت به جان تمامی حکام و فئودالهای سلجوقی انداخته بودند. در آن دوره فردی به نام رئيس مظفر حاکم دامغان بود وی دعوت حسن صباح را پذيرفت و از آنجا که فرد ثروتمندی بود قلعه الموت را به مبلغ سه هزار دينار خريد و به حسن صباح داد او همچنين نامه ای به برکيارق پادشاه سلجوقی نوشته و از او خواست که قلعه گردکوه را به او ببخشد شاه سلجوقی نيز موافقت کرد و قلعه را به وی داد. رئيس مظفر در راه آبادی اين قلعه تلاش زيادی کرد و تمامی ثروت خود را در اين راه خرج کرد. وی قلعه را کانون تبليغ فرقه اسماعيليه کرده بود و هيچ کمکی را از آنها دريغ نمی کرد. هنگامی که در سال 500 ه.ق قلعه الموت به وسيله ارتش سلجوقی محاصره شده بود، حسن صباح کودکان و فرزندان خود را به گردکوه نزد رئيس مظفر فرستاد تا از آنها مراقبت کند. رئيس مظفر 40 سال در گردکوه زندگی کرد و خدمات زيادی برای حسن صباح انجام داد. با ظهور فتنة شوم مغول گردکوه وارد مرحله تازه ای شد. پس از حمله هلاکو به ايران بسياری از قلعه های اسماعيليه به خاطر خيانت خورشاه آخرين حاکم اسماعيليان يکی پس از ديگری فرو ريختند. ولی اسماعيليان گردکوه تسليم مغولان نشدند و علاء الدين محمد حاکم دژ مردانه در برابر لشکر مغول ايستاد و در يک شبيخون در سال 651 ه.ق 100 نفر از مغولان را کشت. اين قلعه مدت بيست سال در محاصره مغولان بوده تا اينکه در زمان آباقا خان اين دژ سقوط کرد و تمامی ساکنان آن کشته شدند و دژ کاملاً ويران گرديد. اين دژ حدود دويست سال در تصرف اسماعيليه بود و آخرين قلعه ای بود که سقوط کرد. پس از سقوط اسماعيليه گردکوه به دست حکام مغول افتاد در سال 786 ه.ق فردی به نام امير ولی در يک درگيری با سپاه تيمور لنگ، گردکوه را از تيموريان گرفت و جزء قلمرو خود قرار داد. ولی اندکی بعد در استرآباد از لشکر تيمور شکست خورده و زن و فرزندانش را به گردکوه آورد و خود فرار کرد. از سال 800 ه.ق قلعه رو به ويرانی نهاده و اهميت خود را از دست داده است.